ما به آمریکا اعتماد نداریم
درباره وبلاگ

آرشیو

طبقه بندی

آخرین پستها

صفحات جانبی

نویسندگان

ابر برچسبها

نظرسنجی

آمار وبلاگ


حدیث تصادفی


Up Page
کد پرش به بالای صفحه وب
Admin Logo
themebox

ام كتاب : آشنایى با ادیان بزرگ
نام نویسنده : حسین توفیقى
سخن ناشران
یكى از فواید مهم همكارى مراكز علمى و پژوهشى در تهیه متون درسى ، آن است كه با استفاده از امكانات محدود مى توان در مسیر افزایش سطح كیفى و ك
سلامى است . همچنین یكى از وظایف مركز جهانى علوم اسلامى ، كه تعلیم طلاب خارجى را بر عهده دارد، تدوین كتاب درسى است . این سه مركز امیدوارند كتاب حاضر نمونه اى نیك براى همكارى مشترك و پرهیز از دوباره كاریها و فعالیتهاى هم عرض ‍ باشد.
كتاب آشنایى با ادیان بزرگ ، به منظور معرفى ادیان بزرگ و زنده جهان در قالب دو واحد درسى ، براى دانشجویان الهیات و همچنین جهت استفاده طلاب علوم دینى ، تدوین یافته است . دانش پژوهان در این كتاب ، علاوه بر شناخت اهم عقاید، شعائر، اخلاقیات و دیگر موضوعات مطرح در ادیان بزرگ جهان ، با تاریخچه مختصر آنها و تاءثیر آنها بر فرهنگ بشرى آشنا مى شوند.
نویسنده محترم كتاب ، كوشیده است تا در بررسى هر یك از ادیان ، به تناسب اهمیت آنها، نكات مهم و برجسته آن را گوشزد كند و از ذكر موارد غیر مهم و غیر ضرورى بپرهیزد.
اشتراك ما مسلمانان در پیشینه و زمینه هاى فرهنگى با دو دین یهود و مسیحیت ، موجب شده است تا شناخت دقیقتر آن دو دین براى ما اهمیت بیشترى پیدا كند. از طرفى سیطره فرهنگ غرب مسیحى ، و ضرورت مواجهه صحیح و از سر آگاهى با آن ، اقتضاى شناخت بیشترى از مسیحیت را دارد. افزایش ارتباطات و بیشتر شدن ضرورت گفتگوى ادیان ، بویژه ادیان ابراهیمى ، بر اهمیت آشنایى با یهودیت و مسیحیت مى افزاید. به همین دلیل حجم بیشترى از كتاب به این دو دین ، بویژه به مسیحیت ، اختصاص یافته است .
از آنجا كه این كتاب براى كسانى نوشته مى شود كه با اسلام ، آشنا هستند و بحث كردن در این سطح پیرامون اسلام براى آنان ضرورتى ندارد، در این كتاب از دین مبین اسلام بحثى به میان نیامده ، مگر در پاره اى عقاید مسیحیان و یهودیان كه اشاره اى به نگرش اسلام نیز شده است .
امید است این كتاب علاوه بر طلاب علوم دینى و دانشجویان ، مورد استفاده عموم دوستداران دانش و فرهنگ قرار گیرد. از استادان گرانقدرى كه كتاب را شایسته تدریس مى بینند، خواهشمندیم با تذكرات سودمند خود، ما را در افزایش غناى آن براى چاپهاى بعد یارى دهند.
پیشگفتار
انسانها در حالى به قرن بیست و یكم گام مى نهند كه ارتباطات جهان را تسخیر كرده است و كتاب ، مطبوعات ، كامپیوتر، رادیو، تلویزیون ، فیلم و ماهواره ، همچنین سرعت و سهولت سیر و سفر مردم را به گونه اى با یكدیگر پیوند داده است كه مى توانند به خوبى از احوال یكدیگر آگاه شوند و براى زیستن شیوه هاى تازه ایى برگزینند.
یكى از دستاوردهاى عصرارتباطات آگاهى یافتن مردم از باورهاى دینى دیگران است . اكنون كه سدهاى پولادین جدایى فرو ریخته است ، رهبران و مذاهب بیشتر و بهتر از گذشته با یكدیگر ارتباط مى گیرند و براى تفاهم مى كوشند. این شیوه بر رفتار پیروان ادیان تاثیر خواهد گذاشت و آنان نیز با یكدیگر رفتارى مسالمت آمیز خواهند داشت و براى یكدیگر حق حیات قائل خواهند شد.
وضعیت جدید براى كسانى كه از سرچشمه زلال اسلام سیراب مى شوند، ابدا تازگى ندارد و سنت پیامبران الهى ، بویژه پیامبر بزرگوار اسلام و خاندان پاك او پیوسته همین بوده است و منابع اسلامى بر آن گواهى مى دهد.
در این نوشته ، در باره دین مبین اسلام بحث نمى شود؛ زیرا خوانندگان گرامى با اسلام آشنا هستند و بحث كردن پیرامون اسلام در این سطح براى ایشان مفید نیست .
مطالب این كتاب كلى است و اشاره به منابع آن در پاورقى ضرورت ندارد؛ از این رو، به كتابنامه هاى آخر هر بخشى اكتفا شده است . كتابنامه ها نیز اندكى از منابع فراوان این رشته را معرفى مى كنند و آوردن همه یا عمده آنها در این اثر ممكن نیست .
1 - كلیات
1- تعریف دین ، مذهب ، ملت و شریعت
با پیشرفت دانش ، معلوم شده است كه درباره هیچ یك از پدیده هاى جهان نمى توان تعریف كاملى ارائه داد. تعریف باید جامع و مانع باشد؛ یعنى همه موارد خودى را دربرگیرد و همه موارد بیگانه را بیرون كند. در گذشته تصور مى شد ارائه تعریف جامع و مانع امكان دارد، اما اكنون روشن شده است كه هیچ تعریفى جامع و مانع نیست و تعریفها برخى از جوانب موضوعات را نشان مى دهند.
بعضى موضوعات آسانتر و بعضى دشوارتر تعریف مى شوند. یكى از موضوعاتى كه به سختى تعریف مى شوند، دین است . علت این امر تنوع بسیار زیاد ادیان در جوامع بشرى است . دانشمندان براى پیدا كردن یك یا چند وجه اشتراك در تعریف ادیان كوشیده اند، ولى كارشان به جایى نرسیده است . این امر موجب شده است كه تعریفهاى بى شمارى براى دین ارائه شود كه هیچ كدام از آنها جامع و مانع نیست . برخى گفته اند دین به معناى اعتقاد به یك امر قدسى است و برخى آن را ایمان به موجودات روحانى دانسته اند. گروهى دیگر گفته اند دین عبارت است از ایمان به یك یا چند نیروى فوق بشرى كه شایسته اطاعت و عبادت هستند.
مذهب در گذشته به مكتبهاى فكرى درون یك دین (مانند مذاهب چهارگانه یا پنجگانه فقه اسلامى ) اطلاق مى شد. در مغرب زمین ، واژه ((Religion)) به معناى مكتبهاى درون یك دین و به معناى خود دین به كار مى رود و حدود نیم قرن است كه متجددان كشور ما تحت تاءثیر این موضوع ، كلمه ((مذهب )) را به هر معنا استعمال مى كنند.
در این نوشته واژه ((دین )) و ((ادیان )) در مورد همه آیینها، اعم از صحیح ، منسوخ ، محرف و جعلى به كار مى رود، همان طور كه خداى متعال به كافران فرموده است : لكم دینكم ولى دین (كافرون : 6).
ملت در لغت به معناى روش و آیین است و اصطلاحا به مجموعه ادیان توحیدى اطلاق مى شود. در علم كلام اسلامى به پیروان ادیان توحیدى ملیین مى گویند و هر گاهم یكى از اهل كتاب مسلمان شود؛ سپس از اسلام برگردد، مرتد ملى نامیده مى شود. همچنین علماى اسلام واژه ((ملت )) را اختصاصا براى اسلام به كار مى برند. حدود یك قرن است كه كلمه ((ملت )) در زبان فارسى به معناى توده مردم استعمال مى شود و این كاربرد احتمالا از كشور تركیه به ایران سرایت كرده است .
شریعت معمولا به معناى احكام و قوانین آسمانى است و گاهى به معناى دین به كار مى رود.
2- دین از نظر جامعه شناسان
اگر دین را با چیزى مانند پزشكى مقایسه كنیم ، حكم خواهیم كرد كه دین یك امر اجتماعى است و پزشكى یك موضوع فردى . البته به سبب ارتباط محكم و متقابل فرد و اجتماع ، مى توان هر موضوع فردى را اجتماعى و هر موضوع اجتماعى را فردى نیز نامید. جامعه شناسان دین را یك نهاد اجتماعى مى دانند و به همین دلیل ، درباره آن بحث مى كنند، ولى پزشكى یك نهاد نیست و جامعه شناسان با آن كارى ندارند.
رویكرد جامعه شناسان به مبحث دین رویكردى علمى است . علوم در گذشته به ماوراءالطبیعه وابسته بودند و همین وابستگى موجب پدید آمدن رشته هایى مانند علوم غریبه و مانع پدید آمدن رشته هایى چون جامعه شناسى مى شد. علوم غریبه (مثلا كیمیاگرى ) قابل تبیین نبود و صرفا شیوه هایى را پیشنهاد مى كرد و مدعى مى شد كه به نتیجه معینى مى انجامد. در فضاى فكرى قدیم كه رازورى حاكم بود، علم جامعه شناسى كه به توضیح پدیده ها مى پردازد، جایى نداشت . از اواخر قرون وسطى ، زمزمه جدایى علم از ماوراءالطبیعه پیدا شد و به تدریج این شیوه پا گرفت و از مغرب زمین به سراسر جهان سرایت كرد.
از این رو، دور از انتظار نیست كه جامعه شناسان هنگام سخن گفتن درباره دین ، كارى به جنبه آسمانى آن نداشته باشند و آن را ساخته ذهن بشر و تكامل یافته جادو بدانند كه براى تاءمین نیازهاى معیشتى ساخته شده است ؛ زیرا دیدگاه علمى هر چیز را از آسمان فرو مى كشد و آن را تشریح و تبیین مى كند.
به نظر جامعه شناسان ، دین ، دست كم در مراحل نخستین خود، سخت به جادوى ابتدایى مى ماند؛ به این معنا كه جادوگر و دیندار، هر دو مى كوشند تا با تدبیرى هستى را بر سر مهر آورند و آسایش خود را تاءمین كنند. پس هر دو ندا در مى دهند و از نیروهاى مطلوب خود یارى مى جویند؛ با این تفاوت كه اولى نیروهاى یارى رسان و راحت بخش را در طبیعت مى داند، ولى دومى آنها را در ماوراى طبیعت مى جوید. تفاوت دیگر اینكه اولى براى دست یافتن به نیروهاى دور دست غیر طبیعى ، راهى جز تضرع نمى یابد. جادوگر بر نیروهاى طبیعى عمل مى كند و آنها را به همراهى مى خواند، اما دیندار از نیروهاى غیرطبیعى مى خواهد كه او را در مقابل نیروهاى طبیعى دریابند. جادوگر شى ء مورد عمل خود، آمرانه مى گوید:((یار من باش !))، دیندار صرفا استرحام مى كند.
3- مراحل دین
دین مانند هر پدیده دیگر رو به تكامل بوده است و دانشمندان با پیروان ادیان در این نظر موافقند؛ جز اینكه دینداران مراحل دین را مانند كلاسهاى درس رو به تكامل مى دانند، ولى دانشمندان مى گویند دین از جادو و پرستش طبیعت و شرك به مرحله توحید رسیده است . هم اكنون گونه هایى از ادیان اولیه در نقاط دور افتاده جهان وجود دارد و پژوهشگران براى تحقیق در مراحل دین ، آنها را مورد توجه قرار مى دهند.
4- فایده تاریخ ادیان
نخستین انگیزه مطالعه و بررسى هر موضوعى ارضاى حس كنجكاوى است و به همین دلیل ، دانشمندان هنگام تحقیق درباره پدیده ها، ارزش ‍ اقتصادى یا سایر منافع مادى را در نظر نمى گیرند و تنها پس از به نتیجه رسیدن تحقیق است كه منافع اقتصادى مورد توجه قرار مى گیرد. تشویق و همكارى دولتها در چنین مواردى نیز به امید حصول نتیجه مادى است . خود دانشمندان با شور و هیجان به تحقیق مى پردازد، در حالى كه نمى دانند موضوع مورد بحث آنان به نتیجه مى رسد یا نه .
كسانى هم كه در تاریخ ادیان مطالعه مى كنند تا از آن براى رشته هاى دیگر علوم انسانى سود بجویند؛ زیرا رشته هاى علوم به یكدیگر پیوند دارند و این پیوند میان رشته هاى مشابه بیشتر است . دین به عنوان پدیده اى كه هیچ گاه از انسان جدا نشده ، براى پژوهشگران اهمیت فراوانى دارد. در این هنگام ، تاءثیر شگفت آور دین در زندگى بشر و نقش آن در رشد و شكوفایى علم و هنر روشن مى شود.
فایده دیگر مطالعه تاریخ ادیان ، بهره بردن از آن در برقرارى ارتباط با افراد و جوامع گوناگون است . از این رو، دولتهاى بزرگ براى تحمیل سیطره خود بر دولتهاى كوچك ، به سراغ خاور شناسان مى روند و از آگاهیهاى آنان در باب روحیات و باورهاى ملتها استفاده مى كنند.
تحقیق در تاریخ ادیان براى دینداران سود معنوى دارد و به باورهاى دینى ایشان عمق مى بخشد. آنان در بحث خود، كژیها و نابهنجاریهاى ادیان رقیب را جستجو مى كنند و در صددند درستى دین موروثى و مقبول خویش را ثابت كنند.
همچنین در این رشته ، فهم درست اعتقادات دینى ملتها میسر گردد و تنها پس از آن مى توان راه راست را به آنان نشان داد و كاستیهاى آن ادیان را تفهیم كرد.
5- دسته بندى ادیان
ادیان را مى توان از جنبه هاى گوناگون دسته بندى كرد:
ادیان ابتدایى (مانند آنچه میان اقوام ابتدایى دیده مى شود)، ادیان قدیم (مانند آیینهاى منقرض شده خاورمیانه ) و ادیان پیشرفته (مانند ادیان بزرگ كنونى ).
ادیان ساده (مانند آنیمیسم ، توتیسم و فتیشیسم )، ادیان فلسفى (مانند هندوئیسم ، بودیسم و آیین كنفوسیوس ) و ادیان وحیانى (مانند زردشتى گرى ، یهودیت ، مسیحیت و اسلام ).
ادیان غیر توحیدى (مانند هندوئیسم ، بودیسم و شینتو) و ادیان توحیدى (مانند یهودیت ، مسیحیت و اسلام ).
ادیان سامى (مانند یهودیت ، مسیحیت و اسلام )، ادیان آریایى (مانند ادیان ایران باستان ، هندوستان ، روم و یونان قدیم ) و ادیان خاور دور (مانند آیین كنفوسیوس ، تاتوئیسم و شینتو).
ادیان شرقى (مانند هندوئیسم ، بودیسم و شینتو) و ادیان غربى (مانند یهودیت ، مسیحیت و اسلام ).
دسته بندیهاى دیگرى نیز در منابع دین شناسى وجود دارد.
كتابنامه
1- الیاده ، میرچا، اسطوره ، رویا، راز، ترجمه رویا منجم ، تهران : انتشارات فكر روز، 1375.
2- الیاده ، میرچا، رساله در تاریخ ادیان ، ترجمه جلال ستارى ، تهران : انتشارات سروش ، 1372.
3- الیاده ، میرچا (ویراستار)، فرهنگ و دین ، ترجمه هیاءت مترجمان ، تهران : طرح نو، 1374.
4- حكمت ، على اصغر، تاریخ ادیان ، تهران : انتشارات ابن سینا، 1345.
5- زرین كوب ، عبدالحسین ، در قلمرو وجدان ، تهران : انتشارات سروش ، 1357.
6- كریشنان ، رادا، ادیان شرق و فكر غرب ، ترجمه رضازاده شفق ، تهران : انتشارات دانشگاه تهران : 1344.
7- كریشنان ، رادها، مذهب در شرق و غرب ، ترجمه فریدون گرگانى ، تهران : سازمان كتابهاى جیبى ، 1344.
8- گئر، جوزف ، حكمت ادیان ، ترجمه و تاءلیف محمد حجازى ، تهران : كتابخانه ابن سینا، 1337.
9- گئر، جوزف ، سرگذشت دینهاى بزرگ ، ترجمه ایرج پزشك نیا، تهران : نشر اندیشه ، 1350.
10- مصطفوى ، على اصغر، اسطوره قربانى ، تهران : انتشارات بامداد، 1369.
11- ناس ، جان بى .، تاریخ جامع ادیان ، ترجمه على اصغر حكمت ، تهران : انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى ، 1370.
12- sharma, arvind (ed.), our religions, new york : harpercollins publishers, 1993
2- ادیان ابتدایى
1- دین نزد انسان ابتدایى
از نظر پژوهشگران علوم انسانى ، نخستین نشانه هاى موجود از دین گرایش ‍ به پرستش طبیعت است . نمونه هایى از این گرایش هم اكنون در مناطق دور افتاده جهان ، میان انسانهاى ابتدایى مشاهده مى شود. در این گرایش به منظور رام كردن نیروهاى طبیعت ، باید از آن نیروها تجلیل كرد و از آنها درخواست لطف و احسان داشت . انسانهاى ابتدایى عصر ما مراسمى دینى دارند كه در آن لباسهاى عجیب و غریبى مى پوشند، ماسك بر صورت مى زنند و به حركات موزونى مشغول مى شوند و ضمن آن از گونه اى مناسب و به دور از طغیان و طوفان آنان را سیراب كند و به زمین مى گویند برویاند و از مزارع و درختان مى خواهند كه محصول بهتر و بیشترى بدهند و مانند اینها.
2- عناصر مشترك ادیان ابتدایى
با آنكه ادیان ابتدایى در بیغوله هاى جهان پراكنده شده اند و نمى توان میان آنها هیچ ارتباطى تصور كرد، شگفت آور است كه آن ادیان باورهایى مشابه یكدیگر دارند. برخى از عناصر مشترك ادیان ابتدایى به قرار زیر است :
1-2. خدا و خدایان
باید توجه داشت دینداران به خدایى بسیار والا و فوق تصور بشر عقیده دارند. آنان معتقدند علم و قدرت خدا بى نهایت است و هر گاه در متون دینى چیزى بر خلاف آن یافت شود، براى تاءویل آن تلاش مى كنند.
از قرآن مجید به روشنى مى فهمیم كه مشركان نیز پیوسته به چنین خدایى معتقد بوده اند. به ادعاى برخى مشركان ، خدا از بس بزرگ و پاك و منزه است ، با جهان مادى ارتباطى ندارد؛ از این رو، باید براى حاجت خواستن به شركاى او مراجعه كنیم . آنان این موجودات را كارگزاران امور جهان مى دانستند و رجوع به آنها را عظیم الشاءن به مردم مى گفتند این شریكان از جانب خداى متعال تعیین نشده اند و به همین دلیل ، هیچ قدرتى ندارند و نباید به آنها متوسل شد.
تاریخ نشان مى دهد كه شرك به خداى متعال سابقه اى دیرینه دارد و بشریت پیوسته به آن مبتلا بوده است . در عصر حاضر نیز تقریبا نیمى از جمعیت جهان در قالب هندوئیسم ، بودیسم ، شینتو و ادیان ابتدایى بت مى پرستند (واژه ((بت )) در زبان فارسى نیز از نام ((بودا)) گرفته شده است ). جامعه شناسان دوران شرك را مقدم بر دوران توحید معرفى مى كنند، ولى پیروان ادیان توحیدى با این فرضیه به شدت مخالفند و شرك را انحراف از توحید مى دانند.
به زعم برخى ادیان ، خدایان در تاریخ براى انسان جلوه گر شده اند و بتان نمادى از آنها هستند. این سنخ ادیان به فرستادگان الهى یعنى انبیا (علیه السلام ) عقیده ندارند.
2-2. نیاكان پرستى
ترس از مرگ خرافاتى را در جوامع ابتدایى پدید آورد و آن اقوام درباره ارتباط مردگان با زندگان عقایدى داشتند. برخى از مردم باستان از بازگشت اموات مى ترسیدند و مردگان را كاملا با طناب مى بستند و گورها را محكم مى كردند تا از بازگشت آنان جلوگیرى كنند. این عقاید كم كم به نیاكان پرستى تبدیل شد كه در دورانهاى مختلف در سراسر جهان وجود داشته است و اكنون مظاهر آن در سرزمینهایى مانند ژاپن به چشم مى خورد. بتان در مواردى مجسمه نیاكان بوده اند.
3-2- جادو
جادو در ادیان با آنچه در تصور ماست تفاوت دارد. در آن ادیان جادو عبارت است از مراسمى براى دلجویى و مددخواهى از نیروهاى طبیعت . در این مراسم ، جادوگر فعالیت مى كند و رهبرى مراسم را بر عهده مى گیرد. از آنجا كه در جوامع ابتدایى علم و سواد مطرح نیست ، این افراد نیز چیزى بیش از سایرین نمى دانند و تنها اعتقاد همگان به وجود نیروهایى در این اشخاص آنان را از سایرین ممتاز كرده است .
جادوگران از نیروى خود براى معالجه بیماران نیز استفاده مى كنند. این گونه جادوگران معمولا شمن (shaman) نامیده مى شوند.
جادوگران ریاضتهایى نیز مى كشند و بسیار مى شود كه در بدن خود نشانه هایى پدید مى آورند و در مواردى خود را اخته مى كنند.
4- 2- قربانى
میان اقوام سراسر جهان قربانى براى معبود انواعى داشت و از ریختن جرعه اى آب یا شراب تا اهداى گیاهان و محصولات ، ذبح حیوانات و كودكان و بزرگسالان ، همچنین به آتش افكندن كودكان را شامل مى شد. آنان برخى اوقات براى آنكه جمعیت كاهش نیابد، براى تهیه قربانى به سرزمینهاى دیگر یورش مى بردند و افرادى را اسیر و سپس در راه خدایان خود قربانى مى كردند. قربانى عفت ، یعنى فحشا دادن به احترام بتان (Hierodouleia) نیز نزد اقوام مختلف رواج داشت .
اهراق جرعه به عنوان قربانى همواره یكى از رسوم میخوارى بوده و در تورات كنونى (خروج 29:41 و موارد دیگر) و در شعر عربى و فارسى بدان اشاره شده است :
شربنا و اهرقنا على الارض جرعة
فللارض من كاس الكرام نصیب
اگر شراب خورى جرعه اى فشان بر خاك
از آن گناه كه نفعى رسد به غیر چه باك
در دورانهاى بعد قربانى انسان منسوخ شد و اندك اندك قربانى به حیوانات منحصر گردید، ولى نمونه هایى از آن تا دورانهاى نزدیك به ما وجود داشته است . اكنون كه قوانین كشورها چنین چیزى را اجازه نمى دهد، گاهى در گزارشهاى خبرى مى بینیم كه در برخى روستاهاى هندوستان و مناطق دیگر یك بت پرست به دور از چشم پلیس ، فرزند خود را در پاى بتى قربانى كرده یا تصمیم داشته قربانى كند، ولى دیگران از این كار جلوگیرى كرده اند. البته مرتكبین این جرم در عصر ما دستگیر و مجازات مى شوند، ولى در گذشته هاى دور از آنان تقدیر مى شده است . شاید فرمان آزمایشى خداى متعال به حضرت ابراهیم خلیل (علیه السلام ) مبنى بر قربانى كردن فرزندش براى این بوده كه معلوم شود موحدان نیز در عشق و علاقه به معبود حقیقى چیزى كم ندارند.
3-توتم
در ادیان ابتدایى توتم (Totem) قبیله عبارت است از نشانى كه از قبیله حمایت مى كند. آن نشان ممكن است یك گونه حیوان ، نبات یا جماد باشد. حیوانات گوناگونى میان اقوام مختلف احترام دارند و احیانا تصویر آنها را روى پرچم كشورها مى بینیم .
با مراجعه به تاریخ ملتها و مشاهده پرستش شیر در آفریقا، ببر در هندوستان ، عقاب و خرس و سگ آبى در آمریكاى شمالى ، گاو نر در یونان و مصر، گاو ماده در هندوستان و آفریقا و اسكاندیناوى ، گاومیش در جنوب هندوستان و كانگورو در استرالیا، در مى یابیم كه حیوانات مذكور توتم آن اقوام بوده اند. هنوز هم مقدس شمردن كبوتر و مار نزد بسیارى از ملتها ادامه دارد. واژه ((توتم )) از زبان سرخ پوستان آمریكا آمده است .
4-تابو
تابو (Taboo) عبارت است از محرمات قبیله ، مانند مقررات ازدواج و تغذیه . ممكن است قبیله اى ازدواج درون قبیله را مجاز بداند و قبیله دیگر آن را حرام بشمارد. افراد این قبیله باید براى همسریابى به سراغ قبایل دیگر بروند. واژه ((تابو)) از زبان قومى ابتدایى در مجمع الجزایر پولینزى آمده است .
5- مانا
در آیینهاى باستانى برخى از اشیا را داراى نیرو مى دانستند و مورد توجه قرار مى دادند.
ممكن است سنگى ، چوبى ، درختى یا حیوانى داراى خاصیت تلقى شود و از آن حاجت بخواهند و بدان تبرك بجویند. این اشیاء مانا (Mana) خوانده مى شوند. بقایاى این تصور نیز در ادیان و گرایشهاى دیگر موجود است . واژه ((مانا)) نیز از زبان قومى ابتدایى در مجمع الجزایر پولینزى آمده است .
6- آنیمیسم
آیین باستانى بسیارى از اقوام گذشته جان پرستى (Animism) بوده است . بر اساس این آیین همه مظاهر طبیعت روح دارند و براى بهره بردارى از آنها باید به نیایش و سپاس و ستایش آنها پرداخت . پرستش زمین ، آسمان و اجرام سماوى ، آتش ، رعد، برق ، ابر، دریا، رودخانه ، طوفان ، جنگل ، گیاهان و حیوانات ، بویژه گاو ماده ، مار كبرا، همچنین پرستش توتم قبیله و روح نیاكان و بزرگان ، همراه با دلجویى از موجودات خطرناك ، مانند شیطان و جن (از ما بهتران !)، میان اقوام باستانى رواج داشته است (گرایش به عبادت جن و پناه بردن برخى افراد نادان به آنها مورد نكوهش قرآن مجید قرار گرفته است : انعام : 100، سباء: 41، جن : 6).
جان پرستان طبیعت را داراى شعور و انسانوار مى دانند و به گونه اى با آن راز و نیاز مى كنند و براى آن قربانى تقدیم مى دارند، گویا طبیعت تحت تاءثیر این امور قرار مى گیرد. بقایاى این گرایش در برخى ادیان بخصوص آیین هندو تا این زمان مشاهده مى شود. برخى از بتان نماد قواى طبیعت هستند.
7- فتیشیسم
فتیش (Fetish) واژه اى پرتغالى به معناى جادو است . ایمان به فتیش ، یعنى احترام به یك شى ء مادى كه نیرویى جادویى در آن نهفته است ، در اقوام ابتدایى یافت مى شود. این شى ء معمولا از سنگها و مواد معدنى است ، كه به عقیده آن اقوام همراه داشتن آن خوشبختى مى آورد.
8- اساطیر
بشر هنگامى كه از كشف رازهاى جهان احساس ناتوانى كرد، براى توضیح پدیده ها به اسطوره روى آورد و از قوه خیال كمك گرفت . اساطیر ابعاد گوناگونى داشتند و از مهمترین ابعاد آنها ترویج فضایل و كمالات بود. بنابراین اساطیر هم سازنده و هم ویرانگر بودند: سازندگى روح آدمى با فضایل و ویرانگرى اندیشه آدمى در توضیح پدیده ها. همان طور كه تفكر عمومیت دارد، بدل آن نیز كه اسطوره باشد، در همه جوامع بشرى عمومیت داشته است . نیمه اول شاهنامه فردوسى نمونه اى از اساطیر است كه در آن قهرمانانى مانند رستم مطرح مى شوند. رستم یك ابرمرد است كه براى برانداختن كژیها و حاكم ساختن ارزشها مى جنگد.
از دیدگاه علمى ، فلسفه و دین تكامل یافته اسطوره هستند، ولى این ادعا در مورد دین از دیدگاه دینى مردود است و اعتقاد به آن با دیندارى منافات دارد.
كتابنامه
1- حكمت ، على اصغر، تاریخ ادیان ، تهران : انتشارات ابن سینا، 1345.
2- زرین كوب ، عبدالحسین ، در قلمرو وجدان ، تهران : انتشارات سروش ، 1375.
3- مصطفوى ، على اصغر، اسطوره قربانى ، تهران : انتشارات بامداد، 1369.
4- ناس ، جان بى .، تاریخ جامع ادیان ، ترجمه على اصغر حكمت ، تهران : انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى ، 1370.
5- Eliade, mircea (ed.), The Encyclopedia of religion, new york: Macmillan publishing company, 1987
6- Hastings, james (ed.), Encyclopedia of religion and ethics, new york: charles scribners sons, d.n
7- parrinder, Geoffrey, Worship in the Worlds religions, London: sheldon press, 1976
3- ادیان ملل گذشته
1- مصر
مصر یكى از كشورهاى بسیار معروف جهان باستان بود. این سرزمین تمدنى بزرگ و حكومتهایى مقتدر داشت . نژاد مصریان قبطى بود و واژه (((Egypt))) كه در زبانهاى اروپایى براى مصر به كار مى رود، با كلمه قبطى در ارتباط است .
مصریان از مراحل مختلف ادیان ابتدایى گذر كردند و به خدایان محلى كه معمولا به شكل حیوانات اهلى و وحشى بود روى آوردند. پرستش فرعونها و خدایان اساطیرى نیز معمول بود.
1- 1- پیدایش دین و گوناگونى آن در مصر قدیم
مصریان قدیم به موجودات غیبى بسیارى معتقد بودند و خدایانى با اسما و صفات مختلف داشتند. هنگامى كه فراوانى خدایان موجب زحمت شد، از شمار آنها كاستند و حتى در دوره كوتاهى تنها به خداى آفتاب معتقد شدند. در آن دورانها اعتقاد به الوهیت حیواناتى مانند شیر، تمساح و برخى پرندگان و جوندگان و برخى حیوانات اهلى مانند قوچ رواج یافت . پرستش ‍ گربه نیز نزد آنان بسیار اهمیت داشت . ایرانیان دوره هخامنشى در یكى از جنگهاى خود با مصریان ، تصویر گربه را روى سپرهاى خود نقش كرده بودند؛ از این رو، مصریان به احترام آن تصاویر از تیراندازى و شمشیرزنى خوددارى كردند و در نتیجه ، پیروزى نصیب ایرانیان شد.
موجوداتى خیالى با سر حیوان و تن انسان ، در اعتقادات ایشان وارد شد و بتهایى به این شكل ساختند و پرستیدند. هنگام مسافرت در رود نیل ، براى مصونیت از خطر تمساحهاى آدمخوار، نخست به معبد بسیار شكوهمند تمساح مى رفتند و با پرداخت صدقه و نذرى ، به خیال خود تاءمین جانى مى گرفتند.
2 - 1- اسطوره خدایان سه گانه اوزیریس ، ایزیس و هوروس
مصریان قدیم مى گفتند اوزیریس (خداى كشاورزى ) با خواهرش ایزیس ‍ (الهه مادر) ازدواج كرد و از ایشان فرزندى به نام هوروس (خداى آفتاب ) به دنیا آمد. اوزیریس به دست برادر خود به نام ست (خداى خشكسالى ) كشته شد. ایزیس جسد شوهر مقتول خویش اوزیریس را با زحمت فراوان به دست آورد و آن را به مصر برگرداند و پنهان كرد. هنگامى كه ست از این قضیه آگاه شد جسد را پیدا كرد و آن را به چهارده قطعه پاره پاره ساخت و هر قطعه را در مكانى در مصر به خاك سپرد. آن مكانها به بركت پاره هاى آن جسد آباد و بارور شدند. هوروس كه اكنون بزرگ شده بود، به خونخواهى پدر، با عموى خود جنگید و با آنكه یك چشم خود را از دست داد، بر عمو پیروز شد و او را اسیر كرد و نزد مادر خویش ایزیس آورد. ایزیس برادر شوهر خود را بخشید. آنگاه هوروس قطعات جسد پدر را به یكدیگر پیوند داد و به كمك خداى حكمت او را زنده كرد. اوزیریس از آن پس ، در جهان نماند و این عالم را به فرزندش هوروس سپرده به جهان زیر زمین رفت و فرمانرواى مردگان شد.
3-1- پرستش آفتاب
پرستش آفتاب در مناطق مختلف جهان سابقه اى دیرینه دارد و در مواردى از قرآن مجید (از جمله در سوره نمل ، آیه 24) به آن اشاره شده است . به راستى در میان تمام خدایانى كه در كنار آفریدگار پرستیده مى شدند، هیچ یك از آنها بركات بى پایان خورشید را نداشت . در مصر قدیم براى ساعات مختلف روز، خدایانى كه نماینده خورشید بودند، قرار داده شد: مثلا خداى بامداد خپرع ، خداى نیمروز رع و خداى شامگاهان اتوم بود.
همچنین سوسكى كه سرگین گردان نامیده مى شود، نماینده خورشید در روى زمین به شمار مى رفت . مصریان قدیم آن حشره را بسیار مقدس ‍ مى دانستند و تصویر او را در طلسمات و بر سینه و پیشانى مجسمه پادشاهان ترسیم مى كردند و از آن بركت و نیكبختى مى خواستند.
4 - 1- پرستش فرعون
پرستش پادشاهان در گذشته بسیار رواج داشت و آخرین نمونه آن در مورد امپراطور ژاپن بود كه به خواست خود وى در سال 1946 لغو شد. هم اكنون برخى از فرمانروایان مانند پادشاه تایلند مقدارى از آن سنت را حفظ كرده اند.
فرعونهاى مصر (مانند امپراطورهاى ژاپن ) خدایانى از نسل آفتاب به شمار مى رفتند و پرستش آنان به این عنوان بود.
2- بابل
بابل براى سالیان درازى مركز تمدن و علم و فرهنگ بود و نام آن در كتاب مقدس یهودیان و مسیحیان بسیار آمده و قرآن مجید (در سوره بقره ، آیه 102) از آن یاد كرده است . جبر و مثلثات و بسیارى از مسائل ریاضى و علمى دیگر از تمدن بابلى به یادگار مانده است .
1-2- تحول و دگرگونى دیانت ابتدایى در بابل
در حفاریهایى كه در اماكن مختلف عراق صورت گرفته ، مجسمه خدایان بى شمارى از زیر خاك بیرون آمده و به موزه هاى جهان منتقل شده است . این خدایان صورت تكامل یافته آنیمیسم ابتدایى بوده اند.
بابل نیز تحول و تكامل دین از فتیشیسم تا اعتقاد به خدایان را تجربه كرد. این سیر تقریبا چهار هزار سال طول كشید و در پایان خدایانى كه نماینده ارواح ماه و خورشید و سیارات بودند، در شهرهاى مختلف مورد پرستش ‍ قرار گرفتند. مردوخ در بیشتر زمانها برترین خدا بود.
2 - 2- خداى سه گانه
میان خدایان بى شمار بابلیان ، شش خدا معروف تر شدند كه در دو دسته سه تایى (تثلیث ) مورد پرستش بودند. تثلیث اول از آنو (خداى آسمان )، انلیل (خداى فضا و جنگ ) و ائا (خداى آب ) و تثلیث دوم از شمش ‍ (خداى آفتاب )، سین (خداى ماه ) و ایشتار (خداى مؤ نث ) تشكیل شده بود.
این خدایان همسرانى داشتند و در زمانى خداى مؤ نث ایشتار به عنوان الهه بارورى بسیار مورد توجه قرار گرفت . شوهر ایشتار تموز نامیده مى شد.
هنگام اوج تمدن بابل خداى بزرگى به نام مردوخ مطرح شد كه تصویر او را همه جا رسم مى كردند. سایر خدایان بابل زیر دست مردوخ به شمار مى رفتند.
3-2- خداى آشور
هنگامى كه بابل به دست قوم شمالى آشور سقوط كرد، مردوخ جاى خود را به خداى آشوریان به نام آسور داد و تصویر او را همه جا ترسیم كردند. بار دیگر بابلیان بر آشوریان پیروز شدند و مردوخ را به منزلت پیشین خود برگرداندند و با سقوط بابل به دست كورش ، آهور مزدا جاى مردوخ را گرفت .
3- یونان
یونان شبه جزیره كوچكى در جنوب شرقى اروپاست كه از گذشته هاى دور مركز هنر، فرهنگ و اندیشه بوده است . این كشور در زبانهاى اروپایى ((Greece)) خوانده مى شود و كلمه عربى اغریق از اینجا مى آید. نام یونان (Ionia) گرفته شده كه یكى از بخشهاى یونان است . یونانیان كشور خود را هلاس (Hellas) مى نامند كه نام افسانه اى نیاى یونانیان است . از آنجا كه بیشتر ادیان جهان با اندیشه و اسطوره رابطه اى تنگاتنگ دارند، باورهاى دینى یونانیان در دین شناسى مهم است .
1-3- آیین یونانیان باستان
یونانیان قدیم نیز به خدایان نرینه و مادینه معتقد بودند. بزرگترین خداى ایشان زئوس بود كه گاهى وى را زئوس پاتروس یعنى زئوس پدر مى نامیدند. این خدا نزد هندوان باستان دیوس پیتار و نزد رومیان قدیم ژوپیتر خوانده مى شد. مجموعه خدایان مورد پرستش ایشان معمولا با خدایان آریایى قدیم مشترك بود. برخى خدایان یونان عبارت بودند از:
آپولو(خداى آفتاب )؛
پوزیدن (خداى دریا)؛
هستیا(خداى مؤ نث و مادر خانواده )؛
دمیتر (خداى مؤ نث ، مادر كشاورزى و غلات )؛
هرمس (خداى حكمت )؛
آرس (خداى جنگ ).
2 - 3- اساطیر
بشر با قدرت تخیل و تلاش همه جانبه ، در طى قرون و اعصار گذشته سعى كرده است تا خود را از سرگردانى برهاند و به همین منظور نخست اساطیر را پدید آورده تا به تصور خود براى سؤ الات خویش پاسخى بیاید. فلسفه ، ادبیات و برخى ادیان زاییده اساطیرند و اساطیر در سراسر زندگى فكرى انسانها نقش دارند. مثلا در كشور ما، اساطیر شاهنامه در ذهن مردم وجود دارد و پیوسته مردم از خواندن آنها لذت مى برند. یونانیان نیز خدایان اسطوره اى خود را مى پرستیدند و براى آنها قربانى مى كردند. نام برخى از این خدایان در بالا آمد و تهیه كردن فهرستى از خدایان اسطوره اى آنان یا سایر ملل باستانى كارى دشوار است .
یونانیان مردمى هوشمند و كنجكاو بودند و از آنجا كه به علم دسترسى نداشتند، با خلق اساطیر ذهن جستجوگر خود را آرام مى كردند؛ همان طور كه به جاى پرستش آفریدگار آسمان و زمین ، به بتهاى گوناگون روى مى آوردند. همین قوم از اساطیر به فلسفه پرداختند و پرچمدار دانش در عصر خود شدند، در حالى كه موفقیت اقوام دیگر در این راه چشمگیر نبود.

نوشته شده توسط :سید مجتبی مکبر
5 شهریور 92-06:54 قبل از ظهر
نظرات() 

نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.






ساعت مچی
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic